Słowa kluczowe
odpowiedzialność deliktowa
prawo porównawcze (Polska, Niemcy)
odpowiedzialność za własne czyny
odpowiedzialność podmiotów publicznych
skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia
ochrona dóbr osobistych
bezprawność
wina
bezprawność skutku
bezprawność zachowania
Abstrakt
In Polish legal literature, one can find references to the concepts of the wrongfulness of result and the wrongfulness of conduct. Both of these concepts are derived from German legal literature and jurisprudence. According to the theory of wrongfulness of result, wrongfulness arises from the fact that a legally protected good or interest has been violated. According to the theory of wrongfulness of conduct, wrongfulness arises from a violation of rules or prohibitions established by the legal system, whether derived from provisions of law or norms of morality. In Polish civil law, there are at least two spheres of tortious liability in which these concepts are considered: liability for damage resulting from court judgments and infringement of personal goods. The first sphere is doubtful, due to the fact that only the conduct of a judge as the person issuing a judgment — and not the validity of the judgment as such — could be assessed as wrongful or not. Furthermore, it does not have much in common with the German concept, which is based on the assumption that the legal system protects certain goods through absolute subjective rights, and that their violation is treated as the decisive factor in determining the wrongfulness of specific conduct. The second sphere is more similar to its German-law counterpart. However, it does not cover the various distinctions present in German literature. Furthermore, its theoretical correctness raises numerous doubts in Polish legal literature.
Bibliografia
Bagińska E.: Bezprawne, czyli jakie? Głos w sprawie stosowania przepisów Kodeksu cywilnego o odpowiedzialności odszkodowawczej organów władzy publicznej (w:) Prawo administracyjne wobec współczesnych wyzwań. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Markowi Wierzbowskiemu, pod red. J. Jagielskiego, D. Kijowskiego, M. Grzywacza, Warszawa 2018.
Bagińska E.: Odpowiedzialność odszkodowawcza za wykonywanie władzy publicznej, Warszawa 2006.
Bagińska E. (w:) System prawa administracyjnego, t. 12, Odpowiedzialność odszkodowawcza w administracji, pod red. R. Hausera, A. Wróbla, Z. Niewiadomskiego, Warszawa 2016.
Bagińska E. (w:) Zobowiązania. Część ogólna, t. II, Komentarz, pod red. P. Machnikowskiego, Warszawa 2024.
Banaszczyk Z. (w:) Kodeks cywilny — komentarz, t. I, Komentarz do art. 1–44911, pod red. K. Pietrzykowskiego, Warszawa 2020.
Banaszczyk Z.: Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy publicznej, Warszawa 2012.
Banaszczyk Z.: Wybrane zagadnienia dotyczące odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną niezgodnym z prawem prawomocnym orzeczeniem sądowym w sprawie cywilnej (w:) Aurea praxis, aurea theoria. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Tadeusza Erecińskiego, pod red. J. Gudowskiego, K. Weitza, Warszawa 2011.
Bieniek G., Gudowski J. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, t. III, Zobowiązania. Część ogólna, pod red. J. Gudowskiego, Warszawa 2018.
Borysiak W.: Bezprawność jako sprzeczność z zasadami współżycia społecznego w orzecznictwie sądów powszechnych (w:) Ius Redigere in Artem. Księga XXX-lecia Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, pod red. M. Romanowskiego, P. Sob-
czyka, M. Wielca, Warszawa 2022.
Borysiak W.: O bezprawności cywilnej w jej stosunku do bezprawności karnej (w:) Granice prawa. Księga jubileuszowa Profesora Andrzeja Siemaszki, pod red. P. Ostaszewskiego, K. Buczkowskiego, Warszawa 2020.
Borysiak W.: O konstrukcji prawnej roszczenia o zapobieżenie szkodzie (w:) Opus Auctorem Laudat. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Monice Czajkowskiej-Dąbrowskiej, pod red. K. Szczepanowskiej-Kozłowskiej, I. Matusiaka, Ł. Żelechowskiego, Warszawa 2019.
Borysiak W.: Wyznaczanie norm postępowania a prawo deliktów (w:) Odpowiedzialność deliktowa, pod red. K. Szczepanowskiej-Kozłowskiej, Warszawa 2024.
Borysiak W.: Zasada neminem laedere a ochrona dóbr osobistych osoby fizycznej, Forum Prawnicze 2023, nr 4, s. 13–45.
Bosek L. (w:) Konstytucja RP, t. I, Komentarz do art. 1–86, pod red. M. Safjana, L. Boska, Warszawa 2016.
Brox H., Walker W.-D.: Besonderes Schuldrecht, München 2015.
Brüggemeier G.: Haftungsrecht. Struktur, Prinzipien, Schutzbereich. Ein Beitrag zur Europäisierung des Privatrechts, Berlin–Heidelberg–New York 2006.
Brzozowski A., Kocot W.J., Skowrońska-Bocian E.: Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2022.
Caemmerer von E.: Wandlungen des Deliktsrechts (w:) E. von Caemmerer: Gesammelte Schriften, Bd. 1, Rechtsvergleichung und Schuldrecht, Tübingen 1968.
Czajkowska-Dąbrowska M.: Kilka uwag na temat praw podmiotowych osobistych, Państwo i Prawo 1987, z. 7, s. 87–91.
Deutsch E.: Allgemeines Haftungsrecht, Köln–Berlin–Bonn–München 1996.
Deutsch E.: Fahrlässigkeit und erforderliche Sorgfalt, Köln–Berlin–Bonn–München 1995.
Deutsch E., Ahrens H.-J.: Deliktsrecht. Unerlaubte Handlungen, Schadensersatz, Schmerzensgeld, München 2014.
Dmowski S., Trzaskowski R. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz. Księga pierwsza. Część ogólna, pod red. J. Gudowskiego, Warszawa 2014.
Enneccerus L., Nipperdey H.C.: Allgemeiner Teil des bürgerlichen Rechts, Ein Lehrbuch, Bd. 1, Zweiter Halbband, Entstehung, Untergang und Veränderung der Rechte, Ansprüche und Einreden, Ausübung und Sicherung der Rechte,
Tübingen 1960.
Esser J., Weyers H.-L.: Schuldrecht, Bd. II, Besonderer Teil. Teilband 2. Gesetzliche Schuldverhältnisse, Heidelberg 2000.
Fabricius F.: Zur Dogmatik des „sonstigen Rechts“ gemäß § 823 Abs. I BGB, Archiv für die civilistische Praxis 1961, t. 160, z. 4–5.
Fikentscher W., Heinemann A.: Schuldrecht. Allgemeiner und Besonderer Teil, Berlin–Boston 2017.
Freitag R.: Illegality and Adequate Causation as Preconditions to Torts Liability under sec. 823 par. I of the German Civil Code (w:) Tort Law in Poland Germany and Europe, Hrsg. B. Heiderhoff, G. Żmij, Munich 2009.
Fuchs M., Pauker W., Baumgärtner A.: Delikts- und Schadensersatzrecht, Berlin–Heidelberg 2017.
Gawlik B.: Ochrona dóbr osobistych. Sens i nonsens koncepcji tzw. praw podmiotowych osobistych, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 1985, nr 41
Grzeszak T.: Dobro osobiste jako dobro zindywidualizowane, Przegląd Sądowy 2018, nr 4.
Grzeszak T., Janiszewska B.: Powrót do przyszłości. Refleksje o ochronie dóbr osobistych (w:) Ius et Ratio. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Elżbiecie Skowrońskiej-Bocian, pod red. W. Borysiaka, J. Wiercińskiego, A. Gołaszewskiej, M. Olechowskiego, Warszawa 2022.
Grzybowski S.: Ochrona dóbr osobistych według przepisów ogólnych prawa cywilnego, Warszawa 1957.
Gudowski J.: Cywilnoprawna odpowiedzialność sędziego (z uwzględnieniem aspektów historycznych i prawnoporównawczych) (w:) Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, pod red. L. Ogiegły, W. Popiołka, M. Szpunara, Kraków 2005.
Gudowski J. (w:) System prawa procesowego cywilnego, t. III, cz. 2, Środki zaskarżenia, pod red. J. Gudowskiego, Warszawa 2013.
Gudowski J.: Węzłowe problemy skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, Przegląd Sądowy 2006, nr 1.
Hager J. (w:) J. von Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Buch 2: Recht der Schuldverhältnisse § 823 A–D (Unerlaubte Handlungen 1 — Rechtsgüter und Rechte; Persönlichkeitsrecht; Gewerbebetrieb), Hrsg. H.P. Mansel, Berlin 2017.
Janiszewska B.: Glosa do wyroku SA w Katowicach z 24 maja 2002 r., I ACa 1459/01, Przegląd Sądowy 2005, nr 1, s. 194–202.
Janiszewska B. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Część ogólna, cz. 1 (art. 1–554), pod red. J. Gudowskiego, Warszawa 2021.
Jansen N.: Die Struktur des Haftungsrechts. Geschichte, Theorie und Dogmatik außervertraglicher Ansprüche auf Schadensersatz, Tübingen 2003.
Jansen N.: The structure of tort law. History, theory, and doctrine of non-contractual claims for comprensation (tłum. S. Steel), Oxford 2021.
Jastrzębski J.: Glosa do wyroku SN z 17 grudnia 2004 r., II CK 300/04, Przegląd Sądowy 2006, nr 9, s. 161–170.
Jurek L.: Wolność debaty historycznej a ochrona dóbr osobistych w orzecznictwie sądów polskich i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Studia Prawa Prywatnego 2013, nr 2, s. 39–60.
Kaliński M.: Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 14 lutego 2013 r., II CNP 50/12, Przegląd Sądowy 2016, nr 2, s. 109–113.
Kaliński M. (w:) System prawa prywatnego, t. 6, Prawo zobowiązań — część ogólna, pod red. A. Olejniczaka, Warszawa 2023.
Kaliński M.: Szkoda na mieniu i jej naprawienie, Warszawa 2021.
Kaliński M.: Szkoda na osobie i jej naprawienie, Warszawa 2021.
Kaliński M. (w:) A. Brzozowski, J. Jastrzębski, K. Kaliński, E. Skowrońska-Bocian: Zobowiązania. Część ogólna, Warszawa 2024.
Kasprzyk R.: Formalny charakter bezprawności w prawie cywilnym, Studia Prawno-Ekonomiczne 1989, t. XLIII, s. 69–83.
Kondek J.M.: Bezprawność jako przesłanka odpowiedzialności odszkodowawczej, Warszawa 2013.
Kordasiewicz B.: Jednostka wobec środków masowego przekazu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991.
Kötz H.: Deliktsrecht, Neuwied 1996.
Koziol H.: Basic Questions of Tort Law from a Germanic Perspective, Wien 2012.
Koziol H.: Conclusions (w:) Unification of Tort Law: Wrongfulness, Hrsg. H. Koziol, The Hague–London–Boston 1998.
Kozłowski Ł.: Glosa do wyroku SN z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06 oraz do wyroku SN z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, Przegląd Sądowy 2008, nr 7–8, s. 184–192.
Krajewski M.: Niezachowanie należytej staranności — problem bezprawności czy winy, Państwo i Prawo 1997, z. 10, s. 32–44.
Kryla-Cudna K.: Zadośćuczynienie pieniężne za szkodę niemajątkową powstałą wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, Warszawa 2018.
Księżak P. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz. Część ogólna, pod red. M. Pyziak--Szafnickiej, P. Księżaka, Warszawa 2014.
Kuźmicka-Sulikowska J.: Odpowiedzialność deliktowa w prawie wybranych państw obcych, Wrocław 2011.
Lackoroński B. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, red. serii K. Osajda, red. tomu W. Borysiak, edycja 34, Legalis 2025.
Larenz K., Canaris C.W.: Lehrbuch des Schuldrecht, Bd. II, Besonderer Teil, 2. Halbband, München 1994.
Lijowska M.: Koncepcja ogólnego prawa osobistości w niemieckim i polskim prawie cywilnym, Kwartalnik Prawa Prywatnego 2001, z. 4.
Ludwichowska-Redo K.: Grundfragen des Schadenersatzrechts aus polnischer Sicht (w:) Grundfragen des Schadenersatzrechts aus rechtsvergleichender Sicht, Hrsg. H. Koziol, Wien 2014.
Machnikowski P. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. E. Gniewka, P. Machnikowskiego, Warszawa 2025.
Machnikowski P. (w:) System prawa prywatnego, t. 6, Prawo zobowiązań — część ogólna, pod red. A. Olejniczaka, Warszawa 2023.
Markesinis B., Unberath H.: The German Law of Torts. A Comparative Treatise, London 2002.
Markesinis B.S., Bell J., Janssen A.: Markesinis’s German law of torts. A comparative treatise, Oxford 2019.
Medicus D., Lorenz S.: Schuldrecht II. Besonderer Teil, München 2018.
Nesterowicz M.: Glosa do wyroku SN z 17 grudnia 2004 r., II CK 300/04, Orzecznictwo Sądów Polskich 2006, z. 2, poz. 20.
Nipperdey H.C.: Rechtswidrigkeit, Sozialadäquanz, Fahrlässigkeit, Schuld im Zivilrecht, Neue Juristische Wochenschrift 1957, z. 48.
Nipperdey H.C.: Rechtswidrigkeit und Schuld im Zivilrecht, Versicherungsrecht. Karlsruher Forum 1959.
Olczyk M.: Bezprawność zachowania sprawcy jako przesłanka odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych (w:) Dobra osobiste i ich ochrona, pod red. M. Romańskiej, Warszawa 2020.
Osajda K.: Glosa do wyroku SN z 17 grudnia 2004 r., II CK 300/04, Przegląd Sądowy 2006, nr 9, s. 171–182.
Ostrzechowski B.: Naruszenie czci w wyniku nieudzielenia absolutorium w spółce kapitałowej, Przegląd Prawa Handlowego 2018, nr 8, s. 34–41.
Pajor T.: Odpowiedzialność dłużnika za niewykonanie zobowiązania, Warszawa 1982.
Pazdan M. (w:) Kodeks cywilny — komentarz, t. I, Komentarz do art. 1–44911, pod red. K. Pietrzykowskiego, Warszawa 2020.
Pazdan M. (w:) System prawa prywatnego, t. 1, Prawo cywilne — część ogólna, pod red. M. Safjana, Warszawa 2012.
Pązik A.: Wyłączenie bezprawności naruszenia dobra osobistego na podstawie interesu społecznego, Warszawa 2014.
Pietrzkowski H.: Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, Przegląd Sądowy 2006, nr 4, s. 3–17.
Pyziak-Szafnicka M.: Uwagi na temat naprawienia szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji (w:) Współczesne problemy prawa zobowiązań, pod red. J. Haberko, A. Olejniczaka, A. Pyrzyńskiej,
D. Sokołowskiej, Warszawa 2015.
Radwański Z.: Koncepcja praw podmiotowych osobistych, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1988, z. 2, s. 1–22.
Radwański Z.: Odpowiedzialność odszkodowawcza za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy publicznej w świetle projektowanej nowelizacji kodeksu cywilnego, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2004, z. 2,
s. 7–24.
Robaczyński W., Księżak P.: Niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jako czyn niedozwolony (w:) Czyny niedozwolone w prawie polskim i prawie porównawczym. Materiały IV Ogólnopolskiego Zjazdu Cywilistów. Toruń 24–25 czerwca 2011 r., pod red. M. Nesterowicza, Warszawa 2012.
Sadomski J. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, red. serii K. Osajda, red. tomu W. Borysiak, edycja 34, Legalis 2025.
Sadomski J.: Konflikt zasad — ochrona dóbr osobistych a wolność prasy, Warszawa 2008.
Safjan M.: Odpowiedzialność państwa na podstawie art. 77 Konstytucji RP, Państwo i Prawo 1999, z. 4, s. 3–18.
Safjan M.: Refleksje wokół konstytucyjnych uwarunkowań rozwoju ochrony dóbr osobistych, Kwartalnik Prawa Prywatnego 2002, z. 1, s. 223–246.
Safjan M. (w:) R. Adam, M. Safjan, A. Tizzano: Zarys prawa Unii Europejskiej, Warszawa 2014.
Safjan M., Matuszyk K.: Odpowiedzialność władzy publicznej, Warszawa 2009.
Sanetra W.: Uwagi o skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia — ze szczególnym uwzględnieniem spraw z zakresu prawa pracy, Przegląd Sądowy 2005, nr 9, s. 3–32.
Sobolewski P.: Glosa do wyroku SN z 17 grudnia 2004 r., II CK 300/04, Monitor Prawniczy 2007, nr 24, s. 1386–1388.
Sobolewski P. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, red. serii K. Osajda, red. tomu W. Borysiak, edycja 34, Legalis 2025.
Sośniak M.: Bezprawność zachowania jako przesłanka odpowiedzialności cywilnej za czyny niedozwolone, Kraków 1959.
Stoll H.: Unrechtstypen bei Verletzung absoluter Rechte, Archiv für die civilistische Praxis 1963, t. 162, z. 3, s. 203–236.
Strugała R.: Dobra i interesy chronione w strukturze czynu niedozwolonego, Warszawa 2019.
Strugała R.: Naruszenie praw osobistych przez zaniechanie. Konstrukcja prawna, Transformacje Prawa Prywatnego 2018, nr 3, s. 101–114.
Strugała R. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. E. Gniewka, P. Machnikowskiego, Warszawa 2023.
Strugała R.: Odpowiedzialność deliktowa za tzw. szkody pośrednie („szkody refleksowe”) wspólników i akcjonariuszy — próba alternatywnego podejścia (w:) Ius est ars boni et aequi. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Józefowi
Frąckowiakowi, pod red. A. Dańko-Roesler, M. Leśniaka, M. Skorego, B. Sołtysa, Wrocław–Kluczbork 2018.
Strugała R.: Odpowiedzialność deliktowa wobec osób pośrednio poszkodowanych: podmiotowe granice obowiązku odszkodowawczego w kontekście pojęcia szkody, Studia Prawa Prywatnego 2017, nr 2, s. 19–32.
Strugała R. (w:) Zobowiązania. Część ogólna, t. II, Komentarz, pod red. P. Machnikowskiego, Warszawa 2025.
Szczepaniak R. (w:) Kodeks cywilny, t. II, Komentarz. Art. 353–626, pod red. M. Gutowskiego, Warszawa 2022.
Szpunar A.: Ochrona dóbr osobistych, Warszawa 1979.
Szpunar A.: Recenzja: B. Kordasiewicz, Jednostka wobec środków masowego przekazu, Ossolineum 1991, s. 256, Państwo i Prawo 1991, z. 12, s. 97–100.
Targosz T.: Stosunek praw wyłącznych do ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (w:) Aktualne wyzwania prawa własności intelektualnej i prawa konkurencji. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Michałowi du Vallowi, pod red. J. Ożegalskiej-Trybalskiej, D. Kasprzyckiego, Warszawa 2015.
Wagner G.: Deliktsrecht, München 2021.
Wagner G. (w:) Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, Bd. 7, Schuldrecht — Besonderer Teil IV, §§ 705–853, Partnerschaftsgesellschaftsgesetz, Produkthaftungsgesetz, Hrsg. M. Habersack, München 2020.
Warzecha K.: Glosa do wyroku SN z 17 grudnia 2004 r., II CK 300/04, Palestra 2007, z. 1–2, s. 324–333.
Wieacker F.: Rechtswidrigkeit und Fahrlässigkeit im Bürgerlichen Recht, Juristen Zeitung 1957, nr 17, s. 535–537.
Wierciński J.: Niemajątkowa ochrona czci, Warszawa 2002.
Wilejczyk M.: Teorie prawa deliktów, Warszawa 2021.
Wojewoda M., Szymura-Strumiłło K.: Czynne delikty orzecznicze w Kodeksie cywilnym — od winy kwalifikowanej po niezgodność z prawem i… winę kwalifikowaną, Kwartalnik Prawa Prywatnego 2018, z. 2, s. 435–455.
Zembrzuski T.: Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jako instrument dochodzenia od Skarbu Państwa naprawienia szkody wyrządzonej wydaniem orzeczenia sądowego w postępowaniu cywilnym, Studia Iuridica 2007, t. 47, s. 307–327.
Zippelius R.: Die Rechtswidrigkeit von Handlung und Erfolg, Archiv für die civilistische Praxis 1958/1959, t. 157, z. 4, s. 390–398.
Zweigert K., Kötz H.: Introduction to Comparative Law, Oxford 1998.