Słowa kluczowe
przeniesienie wierzytelności
wierzytelność
zabezpieczyciele
umowa nienazwana
roszczenie zwrotne
Abstrakt
W niniejszym artykule przedstawiono tezę, że zawarcie umowy subrogacji pomiędzy pierwotnym wierzycielem a osobą trzecią dokonującą płatności (solvens) jest dopuszczalne na mocy obowiązującego prawa polskiego jako umowa nienazwana, mieszcząca się w ramach zasady swobody umów. Ponadto proponuje się przywrócenie do Kodeksu cywilnego wyraźnego uregulowania umownej subrogacji ex parte creditoris, znanej z Kodeksu zobowiązań z 1933 r. W tym kontekście przedstawiono argumenty wskazujące na istotne różnice między subrogacją umowną a cesją, zarówno pod względem konstrukcji prawnej, jak i celów gospodarczych tych umów. Subrogacja może mieć zastosowanie wyłącznie do roszczeń pieniężnych i wymagalnych, zawsze następuje wraz z zapłatą, a zakres przeniesienia wierzytelności jest determinowany kwotą zapłaty dokonanej przez solvensa. Jej celem jest zwiększenie szans solvensa na odzyskanie środków przeznaczonych na zaspokojenie wierzyciela. Umowa subrogacji może okazać się użyteczna w sytuacjach, gdy nie ma zastosowania subrogacja ustawowa oraz gdy zapłaty dokonuje zabezpieczyciel. W ostatniej części artykułu podjęto próbę rekonstrukcji reżimu prawnego subrogacji umownej, w tym ograniczeń zbywalności wierzytelności oraz zakresu praw związanych z wierzytelnością, które przechodzą na podstawionego. Analiza została wzbogacona doświadczeniami doktryny i praktyki prawa francuskiego, a także innych systemów prawnych, w których subrogacja umowna jest powszechnie znana.
Bibliografia
Bączyk M.: Skutki prawne skorzystania przez bank z pieniężnej kaucji bankowej ustanowionej przez osobę trzecią. Glosa do wyroku SN z dnia 23 stycznia 2019 r., I CSK 750/17, Przegląd Sądowy 2021, nr 2, s. 109–116.
Bączyk M.: Współczesny i przyszły model prawny subrogacji w prawie polskim (w:) Non omne quod licet honestum est. Studia z prawa cywilnego i handlowego w 50-lecie pracy naukowej Profesora Wojciecha Jana Katnera, pod red. S. Byczki, A. Kappesa, B. Kucharskiego, U. Promińskiej, Warszawa 2022.
Bączyk K.: Zasada swobody umów w prawie polskim, Studia Iuridica Toruniensia 2002, t. 2.
Bénabent A.: Droit des obligations, Paris 2025.
Berek M. (w:) Zobowiązania. Część ogólna, t. II, Komentarz, pod red. P. Machnikowskiego, Warszawa 2024.
Bujalski M., Zoll F. Wykonanie i skutki niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązań (w:) System prawa prywatnego, t. 6, Prawo zobowiązań — część ogólna, pod red. A. Olejniczaka, Warszawa 2023.
Ciepła H. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, t. III, Zobowiązania. Część ogólna, pod red. J. Gudowskiego, Warszawa 2018.
Collet M., La subrogation en droit privé et public des obligations (rozprawa doktorska), Université Savoie Mont Blanc 2023.
Czachórski W.: Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 1968.
Czech T. (w:) Ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów. Komentarz, pod red. W. Borysiaka, Warszawa 2024.
Czech T. (w:) Księgi wieczyste i hipoteka. Komentarz, t. II, Hipoteka, LEX/el. 2025.
Day G., Vekic v. Popich, Journal of Civil Law Studies 2019, nr 2, vol. 12.
D'Arcangelo F. (w:) Codice civile commentato, a cura di G. Bonilini, M. Confortino, C. Granelli, One LEGALE 2025.
Deshayes O.: Mobilisation de créance: Quel instrument choisir depuis l’entrée en vigueur du nouveau droit des obligations?, Revue des contrats 2018, nr 2.
Doliwa A. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. M. Załuckiego, Warszawa 2024.
Dubé M.: Aperçu jurisprudentiel de la subrogation en droit québécois — critique et propositions législatives, Revue de Droit de l’Université de Sherbrooke 1973, nr 4.
Fages B.: Droit des obligations, Paris 2025.
François J.: Les obligations. Régime général, Paris 2022.
Galvão Telles I.: Direito das Obrigações, Coimbra 2010.
Ghozi A.: L’affacturage et la réforme du droit des obligations, Revue de droit bancaire et financier 2019, nr 2, studium.
Górniak K.: Umowa podporządkowania wierzytelności w prawie cywilnym procesowym, materialnym i upadłościowym, Studia Prawa Prywatnego 2018, nr 3.
Ignaczewski J.: Umowy nienazwane, Warszawa 2004.
Katner P.: Przeniesienie wierzytelności w umowie faktoringu, Warszawa 2011.
Katner W.J. (w:) System prawa prywatnego, t. 9, Prawo zobowiązań — umowy nienazwane, pod red. W.J. Katnera, Warszawa 2023.
Kozieł G. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, t. III, Zobowiązania — część ogólna, pod red. A. Kidyby, Warszawa 2014.
Kuropatwiński J.: Zakres sukcesji cesjonariusza w prawa kształtujące, Kwartalnik Prawa Prywatnego 2008, z. 3.
Litaize N.: Plaidoyer pour le maintien de la subrogation ex parte creditoris, Revue de droit bancaire et financier 2015, nr 6, studium 26.
Litvinoff S.: Subrogation, Louisiana Law Review 1990, nr 6, vol. 50.
Longchamps de Bérier R.: Uzasadnienie projektu kodeksu zobowiązań z uwzględnieniem ostatecznego tekstu kodeksu, t. I, z. 4, art. 1–167, Warszawa 1936.
Łętowska E. (w:) System prawa cywilnego, t. III, cz. 1, Prawo zobowiązań — część ogólna, pod red. W. Czachórskiego, Z. Radwańskiego, Wrocław 1981.
Łubkowski B. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, Księga trzecia — zobowiązania, pod red. Z. Resicha, Warszawa 1972.
Machnikowski P.: Swoboda umów według art. 3531 KC. Konstrukcja prawna, Warszawa 2005.
Machnikowski P. (w:) System prawa prywatnego, t. 5, Prawo zobowiązań — część ogólna, pod red. K. Osajdy, Warszawa 2020.
Mądry P.: Konwersja długu jako instrument prawny obrotu wierzytelnościami, Rejent 2003, nr 4.
Mojak J. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, pod red. K. Pietrzykowskiego, Warszawa 2015.
Mularski K. (w:) System prawa prywatnego, t. 6, Prawo zobowiązań — część ogólna, pod red. A. Olejniczaka, Warszawa 2023.
Ohanowicz A.: Wstąpienie osoby trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela, Studia Cywilistyczne 1969, nr 13–14.
Pintus D.G., Brunetto E. (w:) Commentario breve al Codice civile, a cura di A. Giordano, Edizioni Admaiora 2023.
Pyziak-Szafnicka M., Wilejczyk M., Tenenbaum-Kulig M. (w:) System prawa prywatnego, t. 6, Prawo zobowiązań — część ogólna, wyd. 4, pod red. A. Olejniczaka, Warszawa 2023.
Savaux E.: Subrogation personnelle. Répertoire de droit civil, Dalloz 2017.
Sikorski G. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. M. Balwickiej-Szczyrby, A. Sylwestrzak, Warszawa 2024.
Sikorski G. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, pod red. M. Balwickej-Szczyrby, A. Sylwestrzak, LEX/el. 2025.
Simler P.: Cautionnement, JurisClasseur Civil Code 2022, fasc. 55.
Sójka T., Stranz J. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, pod red. M. Gutowskiego, Warszawa 2022.
Stecki L. (w:) Kodeks cywilny z komentarzem, t. I, pod red. J. Winiarza, Warszawa 1989.
Stenko P. (w:) Prawo bankowe. Komentarz (w:) Zobowiązania, t. V, Przepisy pozakodeksowe. Komentarz, pod red. P. Machnikowskiego, Warszawa 2025.
Stoffel-Munck P., Aynès L., Malaurie P.: Droit des obligations, Paris 2024.
Strugała R. (w:) Zobowiązania. Część ogólna, t. II, Komentarz, pod red. P. Machnikowskiego, Warszawa 2024.
Szpunar A.: Wstąpienie w prawa zaspokojonego wierzyciela, Kraków 2000.
Tevini S. (w:) Commentaire romand. Code des obligations I, réd. L. Thévenoz, F. Werro, Bâle 2021.
Trzaskowski R.: Granice swobody kształtowania treści i celu umów obligacyjnych, Kraków 2005.
Venosta F. (w:) Commentario del codice civile — Delle obbligazioni — artt. 1173–1217, red. tomu V. Cuffaro, red. serii E. Gabrielli, UTET Giuridica 2012.
Visciano T.: L’obligation adjointe, Paris 2025.
Wilejczyk M.: Interwencja osoby trzeciej w stosunek zobowiązaniowy a problem zgody dłużnika, Studia Prawa Prywatnego 2016, nr 1, s. 3–27.
Wosiak K.: Przenoszenie uprawnień z rękojmi. Glosa do uchwały SN z dnia 19 października 2016 r., III CZP 5/16, Glosa 2017, nr 4,.
Zagrobelny K. (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. E. Gniewka, P. Machnikowskiego, Warszawa 2023.
Zawada K. (w:) System prawa prywatnego, t. 6, Prawo zobowiązań — część ogólna, pod red. A. Olejniczaka, Warszawa 2023.