Słowa kluczowe
determinizm
neuronauka
prawo prywatne
autonomia woli
oświadczenie woli
umowa
zamiar
odpowiedzialność deliktowa
Abstrakt
The article offers a review of Robert Sapolsky’s monograph Determined: A Science of Life without Free Will. The book clearly represents one of the most consistent contemporary attempts to deny the existence of free will, drawing on extensive evidence from neuroscience, psychology, biology and sociology. The review discusses Sapolsky’s principal theses and analyses their implications for fundamental constructs of private law, such as autonomy of will, intention, consent, mistake and tort liability. It identifies both the reductionist limitations of Sapolsky’s position and its inspirational value, which encourages a reconsideration of classical private-law categories in light of contemporary knowledge about the determinants of human behaviour. The article situates the monograph within the broader interdisciplinary debate on free will and emphasises its relevance for the further development of private-law theory.
Bibliografia
Alces P.A.: The Moral Conflict of Law and Neuroscience, University of Chicago Press 2018.
Alces P.A.: Trialectic: The Confluence of Law, Neuroscience, and Morality, University of Chicago Press 2023.
Alces P.A., Davie P.S.: Neuroscience Changes More Than You Can Think, Journal of Law, Technology & Policy 2017, nr 1, s. 141–176.
Alces P.A., Sapolsky R.: Nowhere, William & Mary Law Review 2021, vol. 63, nr 4.
Amirian I.: Neurolaw: New Horizons of Legal Theory and the Problem of Free Will, dostępny na stronie SSRN: https://ssrn.com/abstract=4573740 lub http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4573740 (16.09.2023).
Damasio A.R.: Self Comes to Mind: Constructing the Conscious Brain, New York 2010.
Dennett D.C.: Consciousness Explained, Back Bay Books 1992 (polskie wydanie: D.C. Dennett: Świadomość, Kraków 2021).
Dennett D.C.: Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting, Cambridge (Mass.) 1984.
Dennett D.C.: Freedom Evolves, Penguin Books 2004.
Dennett D.C.: From Bacteria to Bach and Back: The Evolution of Minds, W.W. Norton & Company 2017 (polskie wydanie: D.C. Dennett: Od bakterii do Bacha. O ewolucji umysłów, Kraków 2017).
Dobrowolski J.: Czy wolna wola jest wolna, Warszawa 2022.
Fish S.: Is There a Text in This Class? The Authority of Interpretive Communities, Harvard University Press 1982.
Fish S.: There is No Textualist Position, San Diego Law Review 2005, nr 42.
Frankfurt H.G.: Freedom of the Will and the Concept of a Person, The Journal of Philosophy 1971, vol. 68, nr 1.
Frankfurt H.G.: Taking Ourselves Seriously and Getting It Right, Stanford University Press 2006.
Frankfurt H.G.: The Importance of What We Care About, Cambridge University Press 1988.
Free Will: Philosophers and Neuroscientists in Conversation, eds. U. Maoz, G. Yaffe, Oxford 2022.
Gazzaniga M.S.: Who’s in Charge? Free Will and the Science of the Brain, New York 2011 (polskie wydanie: Kto tu rządzi — ja czy mój mózg? Neuronauka a istnienie wolnej woli, Sopot 2020).
Gwiazdomorski J.: Próba korektury pojęcia czynności prawnej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 1974, z. 1.
Haggard P.: Human volition: Towards a neuroscience of will, Nature Reviews Neuroscience 2008, nr 9(12).
van Inwagen P.: An Essay on Free Will, Oxford University Press 1983.
Jones O., Schall J., Schen F.x.: Law and Neuroscience, Aspen Publishing 2020.
Kane R.: The Significance of Free Will, Oxford University Press 1996.
Libet B.: Mind and Time: The Temporal Factor in Consciousness, Harvard University Press 2004.
Mele A.R.: A Dialogue on Free Will and Science, Oxford University Press 2014.
Olczyk M.: Wina czy ryzyko? Pytanie o potrzebę systemowej zmiany zasad odpowiedzialności za delikty odrywającej kwestie odpowiedzialności od przypisania sprawcy winy w świetle osiągnięć neuronauki (w:) Odpowiedzialność deliktowa, pod red. K. Szczepanowskiej-Kozłowskiej, Warszawa 2024.
Pichlak M.: Społeczne wyzwania (od)budowy rządów prawa (w:) Prawo jest dla obywateli i im ma służyć. Wokół myśli Adama Czarnoty, pod red. W. Zomerskiego, F. Cyuńczyka, P. Eckhardta, M. Paździory, Warszawa 2024.
Romańczuk-Grącka M.: Pojęcie i funkcje przymusu psychicznego w prawie karnym, Warszawa 2020.
Roskies A.L.: The Neuroscience of Free Will, U.St. Thomas Journal of Law & Public Policy 2021, nr 16.
Sapolsky R.M.: Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst, Penguin Books 2018 (polskie wydanie: Zachowuj się. Jak biologia wydobywa z nas to, co najgorsze, i to, co najlepsze, Poznań 2022).
Sapolsky R.M.: Determined: A Science of Life without Free Will, Penguin Press 2023 (polskie wydanie: Zdeterminowany. Jak nauka tłumaczy brak wolnej woli, Poznań 2024).
Sapolsky R.M.: Why Zebras Don’t Get Ulcers: A Guide to Stress, Stress-Related Diseases, and Coping, New York 1994 (polskie wydanie: Dlaczego zebry nie mają wrzodów. Psychofizjologia stresu, Warszawa 2025; pierwsze wydanie polskie 2010).
Soon C.S., Brass M., Heinze H.J., Haynes J.D.: Unconscious determinants of free decisions in the human brain, Nature Neuroscience 2008, nr 11(5).
Smilansky S.: Free Will and Illusion, Oxford University Press 2000.
Vargas M.: Building Better Beings: A Theory of Moral Responsibility, Oxford University Press 2013.
Wojsiat J.: Tak działa mózg, Warszawa 2024.
Wróblewski S.: Zarys wykładu prawa rzymskiego, Kraków 1916.
Zoll F.: Zobowiązania w zarysie, wyd. 2, Kraków 1948.
Zyzik R.: Obraz człowieka w teorii oświadczeń woli. Perspektywa neuronauki poznawczej i psychologii, Kraków 2016.